Thưa Thầy, những lúc con suy nghĩ và chỉ suy nghĩ thì làm sao chánh niệm tỉnh giác ạ?
Ví dụ như khi con tập trung suy nghĩ đề hoàn thành một bài tập được giao thì phải làm thế nào hả Thầy? Con có phỏng theo lời kinh dạy thì con thấy là con cứ hoàn toàn đầu nhập vào suy nghĩ, nhưng thỉnh thoảng lại giật mình một cái nhận thức ra rằng con đang suy nghĩ thì thế đã được gọi là chánh niệm tỉnh giác chưa ạ? Còn nếu chánh niệm tỉnh giác là con phải tỉnh giác từng suy nghĩ trong đầu một thì làm thế nào để con vừa suy nghĩ vừa tỉnh giác về suy nghĩ được ạ?

Trả lời:

Có hai loại suy nghĩ: Một là suy nghĩ lan man “thả hồn theo mây khói” không còn tự biết mình nữa, đó gọi là thất niệm bất giác, nghĩa là lúc đó không có chánh niệm tỉnh giác. Hai là suy nghĩ một cách trầm tĩnh sáng suốt, nhận thức vấn đề rõ ràng mà không hề quên mình, đó là suy nghĩ trong chánh niệm tỉnh giác. Chánh niệm tỉnh giác là tâm trở về (chánh niệm) thắp sáng (tỉnh giác) thực tại đang là, dù thực tại đó là hoạt động của thân, của những cảm giác khổ lạc, cảm xúc vui buồn hay những hoạt động của nội tâm như suy tư, thương, ghét … Ví dụ như khi đi con tỉnh thức (tỉnh giác) trọn vẹn (chánh niệm) với diễn biến động tác đi, gọi là chánh niệm tỉnh giác trên thân; khi đau đớn con tỉnh thức trọn vẹn với cảm giác đau, gọi là chánh niệm tỉnh giác trên thọ; khi suy nghĩ con tỉnh thức trọn vẹn với dòng suy nghĩ, gọi là chánh niệm tỉnh giác trên tâm; khi làm bài tập (nghĩa là một hoạt động kết hợp nhiều động tác của thân, thọ, tâm) con vẫn tỉnh thức trọn vẹn với việc làm bài, gọi là chánh niệm tỉnh giác trên pháp.

Chỉ khi nào con đi mà tâm lang thang bất định không biết rõ động thái đang đi; khi đau đớn thì liền lo sợ, tưởng tượng lung tung, không biết rõ trạng thái đau đang diễn biến ra sao; khi suy nghĩ về một vấn đề nghiêm túc con lại để tâm lang thang ra “ngoài luồng”, quên mất mình phải trầm tĩnh sáng suốt mà suy nghĩ ngay trên thực kiện; khi làm một bài tập con lại nghĩ đến chơi game, không trọn vẹn sáng suốt để làm bài… khi đó mới gọi là thất niệm bất giác…

---

…Đừng lý tưởng hoá cuộc sống khi bản chất của nó là vô thường, vô ngã và bất như ý, chính bản chất này mới giúp con giác ngộ.
Con cũng cần lưu ý là đừng xem an lạc như mục đích để đạt được mà phải lấy sự giác ngộ giải thoát làm mục đích tu tập mới phải. Càng chấp nhận khó khăn phức tạp thì tâm càng dễ dàng đơn giản, mà tâm càng dễ dàng đơn giản thì càng mau giác ngộ. Đó chính là cái tâm mà đức Phật dạy trong Kinh Mangala Sutta:
Khi xúc chạm việc đời
Tâm không động không sầu
Tự tại và vô nhiễm
Là phúc lành cao thượng.

---

“..Con xin hỏi Thầy ạ… đó là cách xử lý đối với những sai lầm của mình. Nếu mình chỉ thực sự sống với hiện tại thì việc suy ngẫm lại những cái sai của mình sẽ thực hiện như thế nào ạ? Con xin cảm ơn Thầy.

Trả lời:

Tu là quá trình chuyển hoá nhận thức và hành vi ngay nơi nó đang diễn ra. Nhận ra cái sai thì ngay đó đã có sự chuyển hoá mà không cần suy gẫm, bởi vì suy gẫm cũng chỉ quy chiếu vào kiến thức về những bảng giá trị sai đúng đã được quy định trước bởi một ý thức hệ đạo đức nào đó. Trong khi suy gẫm để quy chiếu giá trị cái đúng sai thì nó đã trở thành quá khứ, và vậy là đã bỏ mất cái đúng sai như nó đang là trong thực tại.

Cách tu: “Nhàn trung kiểm điểm bình sinh sự, tĩnh lý tư lương nhật sở vi” là theo kiểu đạo đức của nhà Nho, khác với cách tu nhìn thẳng vào thực tại đang là để thấy đúng sai mà không quy chiếu theo một hệ thống tư tưởng hay quan niệm đạo đức đã được quy định nào. Sự khác biệt này chính là sự khác biệt giữa tục đế và chân đế: Sự thật theo quy định và sự thật trong tự tánh.

---

…Thầy cho con hỏi làm sao có thể gieo duyên Phật Pháp để kiếp sau nếu có làm người thì tiếp tục được gặp duyên Phật Pháp để tu hành ạ. Con cảm ơn Thầy.

Trả lời:

Cách gieo duyên Phật Pháp gần nhất và hiệu quả nhất là biết trở về trọn vẹn tỉnh thức với chính mình – thực tại thân thọ tâm pháp nơi mỗi người – Tất cả chân lý mà đức Phật tuyên thuyết đều có đủ trong mỗi người nên chỉ cần trở về thấy ra chính là thấy Phật Pháp. Nếu chỉ biết gieo duyên với tổ chức tông môn, hệ phái Phật giáo hoặc một vị thầy nào đó thì vẫn chỉ là nương tựa bên ngoài, mà đức Phật lại dạy là không nên nương tựa, bám víu vào bất cứ điều gì ở đời.

Phật pháp ở trong ta
Không phải tìm đâu khác
Biết mình, pháp không xa
Ngay thực tại đang là…

---

“…Khi ngồi thiền, chủ yếu là biết mình, biết thân đang trong trạng thái hay tư thế nào, biết những cảm giác, cảm xúc ra sao, biết tâm đang có thái độ hay biểu hiện gì v.v… chứ không chú ý đến xung quanh và chỉ biết tự nhiên thôi chứ không quá tập trung, vì tập trung nhiều sẽ sinh tưởng với những ảo ảnh của nó. Thấy thức ăn ưa thích chính là tưởng, có thể do lúc đó đang đói chẳng hạn.

Có hai cách: Một là khi tưởng với những hình ảnh hay ý niệm sinh lên, nên quan sát hay nhận diện sự có mặt của nó thì sẽ thấy nó tự sinh tự diệt. Thấy sự sinh diệt đó chính là thiền. Hai là trở về với thực tại thân tâm, như khi đi tâm trở về biết thân đang chuyển động, khi ngồi tâm trở về cảm nhận trạng thái thân đang diễn biến trong động tác thở tự nhiên. Nói chung, trở về với thực tại đang là thì ảo ảnh tự biến mất.

---

“…Thưa thầy, khi con trở về với thực tại, ngay lúc đó thường có suy nghĩ vẩn vơ kéo thóat khỏi thực tại, thường kéo con về quá khứ, tương lai hoặc những ảo tưởng do bản ngã vẽ vời ra. Con liền kéo tâm trí về thực tại nhưng việc làm này có vẻ cưỡng ép và khiến con mệt mỏi. Con xin hỏi thầy con đã làm sai chỗ nào phải không? Xin thầy cho con lời khuyên. Con xin cảm ơn.

Trả lời:

Sai ở chỗ con cố gắng kéo về với thực tại, mà không quan sát sự sinh diệt của những suy nghĩ vẩn vơ đang diễn ra. Thực tại chính là cái đang diễn ra. Khi con quan sát những suy nghĩ vẩn vơ đang diễn biến thì đó chính là đang minh sát hành tướng sinh diệt của tâm. Minh sát tâm như vậy gọi là niệm tâm, nghĩa là lúc đó thực tại chính là hành tướng hiện hành của tâm. Vậy con định trở về thực tại nào? Khi con không bình tĩnh sáng suốt nhìn những suy nghĩ vẩn vơ ấy một cách trọn vẹn mà lại xao xuyến bất an với ý muốn dẹp bỏ chúng để trở về với thực tại thì chính lúc đó con mới thật sự đang đánh mất thực tại đang là…”

(HT. Viên Minh – Trích Mục Hỏi Đáp – Trungtamhotong.org)

Namo Buddhaya.